Hoàngquang’s Blog

25/02/2010

Nhìn lại sự sụp đổ của nhà nước Tần (Trung Quốc)

Filed under: Lịch sử,TƯ TƯỞNG — hoangquang @ 9:59 sáng
Tags:

Nguyễn Huỳnh Thái

Năm 242 TrCN, Tần Thuỷ Hoàng lên ngôi, dùng tư tưởng pháp gia – điển hình là Lý Tư, Hàn Phi – chỉ trong vòng gần hai mươi năm mà diệt Triệu, Ngụy, Sở, Yên, Tề thống nhất thiên hạ hình thành nên đế chế Tấn hùng mạnh. Tuy nhiên chỉ trong thời gian ngắn sau khi Tần Thủy Hoàng mất, nước Tần bị diệt bởi vô số cuộc khởi nghĩa của nhiều phe phái khác nhau, trong đó có cuộc khởi nghĩa nông dân của Lưu Bang – người lập nhà Hán.

Tại sao một đế chế hùng mạnh như Tần lại suy tàn nhanh chóng, điều gì khiến cuộc khởi nghĩa nông dân của Lưu Bang – những người nông dân chân đất – lại thành công? Lịch sử đã qua đi hàng nghìn năm nhưng bài học đó vẫn còn, đem chuyện xưa xét lại dưới góc nhìn hiện đại lại phát hiện ra điều mới mẻ.

Tư tưởng pháp gia được ươm mầm từ thời Xuân Thu, cũng là giai đọan của các triết gia như Khổng Tử thuyết về đức trị, Lão Tử thuyết về nhân trị…Bức tranh của pháp gia được vẽ lại như vầy. Họ cho rằng quan lại không cần đạo đức, nhân nghĩa và tri thức mà chỉ cần có quyền lực và địa vị. Họ xem dân chúng là đám đông ngu muội, tham lam nên không thể dùng đức giáo hoá được mà phải dùng luật. Tư tưởng pháp gia có phần tiến bộ hơn các học thuyết khác là coi trọng pháp luật, quan lại cũng như thứ dân hễ phạm tội thì bị trừng phạt như nhau. Pháp luật phải để cho dân biết mà thực thi theo, nghĩa là khi làm luật xong phải công bố cho dân chúng xem. Pháp luật là thượng tôn nên dân chúng không được bình phẩm, chê bai mà chỉ có tuân theo; để pháp lụât được thực thi Nhà Tần tổ chức đào tạo một tầng lớp quan lại học các bộ luật đó.

Tuy nhiên, thực tế đây là hình thức đánh lừa dân chúng. Nó mâu thuẩn ở chỗ nhà Tần không coi trọng giáo dục, dân không biết chữ, những bộ luật của nhà Tần lại khó hiểu, người dân không không biết vận dụng để bảo vệ cho mình. Cho nên cuối cùng thì công lý và cái pháp luật ấy lại nằm trong miệng bọn nhà quan – pháp gia gọi là những học sĩ am hiểu pháp luật. Loại pháp luật mà hiểu sao cũng được chỉ làm công cụ cho sự cai trị, tăng cường quyền lực và điều kiện để quan lại vơ vét nên dân chúng lại càng khốn khổ hơn các triều đại khác.

Tư tưởng của pháp gia đặt quyền lợi quốc gia là trên hết, dân phải vì quốc gia mà hy sinh. Đại diện cho quốc gia là vua, là tầng lớp quan lại am hiểu pháp luật và lực lượng sĩ binh có công với nước Tần. Ý thức được lực lượng đông đảo của tầng lớp nông dân nên nhà Tần ưu ái xếp nông dân vào tầng lớp được ưu tiên thứ 3 sau quan lại và binh sĩ. Phải nói rằng tư tưởng pháp gia đã có chủ trương ý thức về giai cấp nên đã xây dựng Nhà nước dựa trên lực lượng lớn này. Tuy nhiên do phải hy sinh vì quyền lợi quốc gia quá nhiều như xây đền đài, đi lính…nên nông dân thời Tần là tầng lớp khốn khổ nhất và cũng chính họ cũng là lực lượng chủ yếu của cuộc cách mạng do Lưu Bang lãnh đạo sau này.

Tư tưởng pháp gia coi trọng kinh tế nhà nước, ý đồ quốc hữu hoá một số ngành kinh tế trọng yếu như sắt, muối…Quan điểm của họ cho rằng đây là thành phần bóc lột dân và để bọn tư sản nắm quyền lực kinh tế là nguy cơ cho nhà nước. Nhà Tần tìm cách triệt tiêu tầng lớp tư sản cũ bằng cách đi bắt đày, tịch thu tài sản.

Qua cuộc cải cách ruộng đất và thể chế tạo điều kiện cho tầng lớp tư sản mới hình thành, tầng lớp tư sản địa chủ có gắn kết quyền lợi với quan lại trong chính quyền nhà nước. Quan điểm phân phát đất đai cho dân là tư tưởng tiến bộ của nhà Tần, tuy nhiên với cơ chế quản lý quan lại bằng lợi ích đan chéo trong chính quyền, điều đó làm nhà nước trung ương không thể kiểm soát được hành vi của quan chức mà để nông dân rơi vào ách nô lệ của tầng lớp tư sản địa chủ mới. Với quyền lực và địa vị trong tay tầng lớp này ra sức bóc lột và đàn áp nông dân thẳng tay, điều này làm cho dân chúng ngày càng đánh mất lòng tin vào nhà nước trung ương.

Về văn hoá, tư tưởng pháp gia chủ trương kiểm soát tư tưởng quần chúng, các đề tài về pháp luật, nhà nước, quan lại là đề tài cấm kỵ, không được bàn cải…những học giả hoặc dân chúng tham gia chê bai, chế giễu đều bị ghép vào tội âm mưu lật đổ nhà nước Tần. Truyện Hán Sở Tranh Hùng có dẫn: Một lần Trương Lương – nước Hàn – nghe được câu chuyện than thân trách phân của các bô lão về trời đất; Trương Lương tham gia góp chuyện bằng lên tiếng chê bai nhà nước Tần, liền thì các bô lão co giò bỏ chạy do sợ hãi khi bàn luận đến chính trị.

Nước Tần xem các tư tưởng Khổng, Lão…là những tư tưởng “tư học” đối lập với tư tưởng “quốc học” là học về pháp luật – cái được nhà nước khuyến khích. Do đó nhà Tần không coi trọng giáo dục, đóng cửa các trường tư, xem các học giả có kiến thức là mầm loạn, bởi vì họ hiểu biết nên nói những điều giễu cợt bề trên, chỉ trích luật pháp, nói điều thật làm mê hoặc quần chúng khiến cho bề trên khó ứng xử mà dân chúng dễ nghe theo mà làm loạn. Lớp trí thức này phải thủ tiêu bằng mọi cách như giết, chôn sống…những sách vỡ truyền bá các tư tưởng “tư” đều bị đốt, ai đọc đều bị xem là có mưu đồ làm loạn.

Trong đối nội thì pháp gia đề ra chủ trương lừa dối, kiểm soát giữa quan lại với nhau. Tức là phải làm cho quan lại vì lợi ích lâu dài mà phải trung thành với vua, chứ không mong gì tính trách nhiệm hay lòng yêu nước của họ. Hàn khuyên vua không nên tin quan lại mà chỉ cần cho họ quyền lợi, quan lại sẽ vì bảo vệ quyền lợi của họ mà bảo vệ vua. Tư tưởng pháp gia đánh vào lòng tham danh lợi của con người vì Hàn Phi biết rằng nếu xây dựng ý thức hệ dựa trên lòng trung, lòng nhân của Khổng, Lão thì nhà nước khó đứng vững. Điều đó cũng dễ hiểu vì xây dựng lực lượng quan lại điều hành nhà nước mà không có kiến thức, nhân nghĩa, lòng yêu nước thì còn mong gì hơn là ban cho họ chút quyền lợi để họ cùng giữ nhà nước Tần duy trì đến “vạn thế”.

Thử tưởng tượng tầng lớp quan lại của nhà nước Tần giống như câu chuyện ba người vốn ghét nhau cùng đi trên một chiếc thuyền, đi đến giữa sông thì thuyền thủng đáy, để khỏi cùng chết họ sẽ liên kết lại người chèo, kẻ tát nước cố gắn bơi vào bờ khi có thể. Cái liên kết của họ là sự liên kết của quyền lợi và địa vị, nó chặt chẽ từ trên xuống dưới nên khó mà phá vỡ được, điều hay ở tư tưởng pháp gia là ở đấy. Nếu nhà Tần sử dụng quan lại là những người có lòng nhân, lòng yêu nước, có trí thức thì có lẽ họ sẽ vì dân mà chống lại nhà Tần, tượng tự như là một cuộc đảo chánh lật đổ Tần Thuỷ Hoàng chẳng hạn?

Điểm lại các cuộc khởi nghĩa chống lại nhà Tần sau khi Tần Thuỷ Hoàng mất, ta không thấy cuộc khởi nghĩa nào của tầng lớp tư sản, quan lại mới của nhà Tần mà đa số là các cuộc khởi nghĩa nông dân của Trần Thắng, Lưu Bang hay cuộc khởi nghĩa tư sản theo con đường chủ nghĩa dân tộc của Hạng Vũ…Điều đó cho thấy ma lực của địa vị, quyền lực là rất lớn cho nên họ sẽ không đầu hàng một cách dễ dàng. Vì vậy, để đánh đổ nhà Tần các lãnh tụ khởi nghĩa đã phải lập thành một liên minh chính trị lớn.

Nhà Tần nhờ tư tưởng pháp gia mà thống nhất được nhà nước, tuy nhiên cũng do sử dụng tư tưởng pháp gia trong định chế nhà nước mà nhanh chóng sụp đổ. Lối cai trị tàn bạo, dung dưỡng một tầng lớp quan lại quen vơ vét, đánh mất lòng tin với dân chúng, kiềm hãm tư tưởng tri thức là những điểm chính khiến nhà nước suy vong. Và có phải khi sang thế giới bên kia và chứng kiến cung Hàm Dương nằm rụi dưới đống tro tàn, Tần Thuỷ Hoàng mới hiểu được rằng số ít không bao giờ thắng được số đông, khi công lý bị trà đạp thì dân chúng sẽ đứng lên đòi lại.

Ngày 12-02-10
Nguyễn Huỳnh Thái
http://danluan.org/node/4204

Gửi bình luận »

Không có bình luận

RSS feed for comments on this post. TrackBack URI

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: